Collegium Musicum Amsterdam
In illo tempore: Muzikale verhalen uit Mantua
Couleur Vocale 2018

In illo tempore: Muzikale verhalen uit Mantua.
De Evangeliemotetten van Giaches de Wert (1535-1596)

 

Programma

Jezus, de leraar

Amen, Amen dico vobis (Joh. 16: 20-21) [gij zult wenen en weeklagen]
Intravit Jesus (Luc. 10:38-42) [het verhaal van Maria en Martha]
Vox in Rama (Matth. 2:18) [op last van Herodes: de kindermoord]                                        

Jezus, de wonderdoener

 Omnis homo (Joh. 2: 10) [de bruiloft te Kana: waarom nu pas de goede wijn?]
 Transeunte Domino (Luc. 18: 39-41)     [onderweg een blinde weer doen zien]
 Domine si tu es (Matth. 14: 28, 31) [Petrus over het water laten lopen]
 Ascendente Jesu (Matth. 8: 23-26) [storm op het meer van Galilea gaat liggen]
 Adesto dolori meo (zie Job, XXX)   [God, zie mijn droefenis en ellende]

Jezus, de leraar

Egressus Jesus (Matth. 15: 21-28)                     [het geloof van de vrouw uit Kanaän zorgt voor genezing]

 

Programmatoelichting

De geschiedenis kent tal van momenten, die een scharnier vormen naar een nieuw periode. Wij herinneren ons van de afgelopen decennia de val van de Berlijnse muur (9 november 1989), de aanslag op de Twin Towers New York (11 september 2001), de ontmoeting tussen Noord- en Zuid- Korea (september 2018).

Een vergelijkbaar scharniermoment in de muziekgeschiedenis van de 16e eeuw is het Concilie van Trente. De kerkvaders besloten toen dat de polyfoon componerende musici veel meer aandacht moesten geven aan de verstaanbaarheid van de heilige teksten. Vaak is Palestrina’s Missa Papae Marcelli genoemd als voorbeeld van best practice van wat in Trente is besloten. De delen uit de mis waarin veel tekst voorkomt zijn bij Palestrina homofoon gezet, zodat de verstaanbaarheid groot is. De andere delen hebben een meer polyfoon karakter. In de 16e eeuw hebben veel componisten verhalen uit het Evangelie van muziek voorzien. Hierbij hebben ze zich afgevraagd: wat streef ik met mijn muziek eigenlijk na? De verstaanbaarheid van de tekst of de muzikale verbeelding ervan? Gaat het om de functie van het gezang binnen de liturgie of gaat het om de emotie van de boodschap?

Grootmeester in het genre evangeliemotet is Giaches de Wert, tijdgenoot van Palestrina en leraar van Monteverdi. Zoals zoveel van zijn streekgenoten was ook hij op jonge leeftijd al in Italië te vinden. Het grootste deel van zijn leven was hij in dienst van de familie Gonzaga in Modena en Mantua. Zijn broodheer Guiglielmo Gonzaga had de moderne liturgie hoog in zijn vaandel: de nieuwe aanpak van het Concilie van Trente vond in hem een enthousiast pleitbezorger. Kwaliteit boven alles, zoals ook spreekt uit het beroemde portret van Leonardo Loredan door Giovanni Bellini. In het oeuvre van de Wert vind je een perfecte combinatie van de prachtig geconstrueerde, aloude polyfone stijl met de nieuwste ontwikkelingen in de beeldrijke madrigaalkunst.

Ons programma In illo tempore geeft een beeld van De Wert’s kwaliteiten als muzikaal verhalenverteller. Twee categorieën verhalen komen aan de orde: dramatische gebeurtenissen die verteld worden over het leven van Jezus én lessen die Jezus aan zijn leerlingen heeft geleerd.
Het openingsmotet presenteert Jezus als profeet in eigen land. Aangrijpend is Vox in Rama (de Communio van 28 december, Matth. 2,18 verwijzend naar Jeremia 31). Hier hoor je het wenen van Rachel in de schrijnende harmonische verbindingen. In de chromatiek van de verschillende stemmen hoor je haar klagen om haar kinderen die er niet meer zijn.
We zingen eerst een aantal verhalen, schetsen enkele dramatische situaties. De opperschenker van de bruiloft te Kana vraagt zich vertwijfeld af, waarom de beste wijn tot het laatst bewaard is, Jezus is in gesprek met de blindgeborene en vraagt: wat wil je van me? En hij verzucht: Heer, dat ik zie. Het mannenkoor laat Petrus aan het woord die net als Jezus over het water wil lopen, en hij faalt.
En dan horen we in Ascendente Jesu het overbekende verhaal van het bootje op het meer, waarin de leerlingen in paniek raken over het slechte weer, terwijl Jezus ligt te slapen. Hij gebiedt de winden te gaan liggen en het wordt volmaakt stil. In de muziek horen we achtereenvolgens:
a. Jezus klimt in de boot: in de muziek klinkt een stijgende gebroken drieklank
b. De leerlingen volgen: het motief in de muziek wordt gekenmerkt door elkaar opeenvolgende tonen: toonsherhaling
c. De zee komt groots in beweging: de muziek wordt ritmisch uiterst beweeglijk door complementaire ritmiek die zich tegen de slag in beweegt
d. Het bootje dreigt te vergaan: de beweging wordt intenser en heftiger
e. Hij daarentegen slaapt: grote rust
f. Zijn leerlingen komen naar hem toe en roepen hem wakker: suscitaverunt: pregnant ritmisch motief dat opwekt.
g. Heer red ons, we vergaan: dramatische uitroep sekstsprong!
h. Evangelist versus Christus: 4 onderstemmen versus 3 bovenstemmen (heldere voordracht)
i. Wind en zee: zestienden beweging
j. “Grote rust”: verstilling in de beweging
In het motet Intravit Jezus botsen de karakters van de twee zussen Martha en Maria: de eerste onrustig en bedrijvig, de tweede leergierig en berustend aan Jezus’ voeten. Dat wekt jaloezie, dat roept om een conflict!

Adesto dolori meo, waarvan de smartelijke tekst verwijst naar het boek Job, is een prachtige klaagzang vol chromatiek, zo populair rond 1600.

Maar Jezus heeft ons ook nog veel te vertellen. Hij houdt ons voor, dat verdriet en pijn soms nodig zijn om geluk te bereiken, zoals een vrouw na haar weeën en barensnood intens gelukkig is met haar pasgeborene: Amen, amen dico vobis. En hij voorspelt de verwoesting van Jerusalem, maar hij bemoedigt ook met de komst van de geest: Paraclitus autem.

In het standaardwerk Syntagma Musicum bespreekt Praetorius het grote zevenstemmige Egressus Jesus van De Wert, waarin de vasthoudendheid van het geloof van de Kanaanitische vrouw Jezus overtuigt om haar kind te redden. De Wert creëert een spannende dialoog tussen Jezus, zijn leerlingen en de vrouw door met wisselende bezettingen het benodigde kleurcontrast te realiseren. Bovendien laat hij niet na om de omslag in sfeer in het karakter van de muziek tot uiting te laten komen. Pas bij de apotheose van het motet: “O vrouw, groot is uw geloof” klinken alle zeven stemmen tegelijkertijd, de volheid is bereikt, het heil bewerkstelligd. Met dit meesterwerk sluiten wij ons programma af.

Anthony Zielhorst

Prijzen (inclusief transactiekosten):
- Voorverkoop normaal: 16,-
- Voorverkoop korting: 13,50 (CJP/Student/Stadspas Groene stip)
- Leden deelnemende koren: 11,-
- Verkoop aan de deur: 18,-

 

< Klik hier om terug te keren naar de agenda